二维连续型随机变量 精讲
1. 联合概率密度
定义
设 $(X,Y)$ 为二维连续型随机变量,若存在非负可积函数 $f(x,y)$,使得对平面上任意区域 $D$ 有
$$P\big((X,Y)\in D\big) = \iint_D f(x,y)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y$$
则称 $f(x,y)$ 为 $(X,Y)$ 的联合概率密度函数。
归一化条件
$$\iint_{\mathbb{R}^2} f(x,y)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y = 1$$
这是确定密度函数中待定常数(如 $a$)的核心方程。
几何意义:概率等于曲面 $z=f(x,y)$ 下方、区域 $D$ 上方的柱体体积。
2. 边缘密度
定义
$$f_X(x) = \int_{-\infty}^{+\infty} f(x,y)\,\mathrm{d}y$$
$$f_Y(y) = \int_{-\infty}^{+\infty} f(x,y)\,\mathrm{d}x$$
积分限由定义域决定,不是死记 $(-\infty,+\infty)$!
实际积分时,对固定 $x$,$y$ 的取值范围由 $f(x,y)>0$ 的区域确定。三角区域是高频考点。
示例:三角区域
设 $(X,Y)$ 在区域 $D=\{(x,y)\mid 0\le x\le 1,\; 0\le y\le x\}$ 上服从均匀分布,则
$$f_X(x) = \int_0^x \frac{1}{|D|}\,\mathrm{d}y = \frac{x}{|D|} \quad (0\le x\le 1)$$
$$f_Y(y) = \int_y^1 \frac{1}{|D|}\,\mathrm{d}x = \frac{1-y}{|D|} \quad (0\le y\le 1)$$
注意积分限:$y$ 从 $0$ 到 $x$,$x$ 从 $y$ 到 $1$。
3. 独立性判断
充要条件
$$f(x,y) = f_X(x) \cdot f_Y(y) \quad \text{几乎处处成立}$$
即:独立 $\iff$ 联合密度 = 边缘密度乘积。
判断步骤
- 求出 $f_X(x)$ 和 $f_Y(y)$;
- 计算乘积 $f_X(x)\cdot f_Y(y)$;
- 与 $f(x,y)$ 比较:若恒等则独立,否则不独立。
- 注意定义域是否可分离:若定义域不是矩形(如三角区域),必不独立。
定义域非矩形(如 $0\le y\le x\le 1$)→ 直接判定不独立,无需计算。
4. 协方差与相关系数
期望公式
$$E(X) = \iint_{\mathbb{R}^2} x\cdot f(x,y)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y$$
$$E(Y) = \iint_{\mathbb{R}^2} y\cdot f(x,y)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y$$
$$E(XY) = \iint_{\mathbb{R}^2} xy\cdot f(x,y)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y$$
$E(X^2)$、$E(Y^2)$ 同理。方差由 $D(X)=E(X^2)-[E(X)]^2$ 计算。
协方差 & 相关系数
$$\operatorname{Cov}(X,Y) = E(XY) - E(X)E(Y)$$
$$\rho_{XY} = \frac{\operatorname{Cov}(X,Y)}{\sqrt{D(X)}\sqrt{D(Y)}}$$
$|\rho_{XY}|\le 1$;$\rho_{XY}=0$ 称 $X,Y$ 不相关。
独立 $\implies$ 不相关,但反之不然! 不相关只排除线性关系,非线性依赖依然可能存在。
5. 卷积公式 $Z=X+Y$
公式
$$f_Z(z) = \int_{-\infty}^{+\infty} f(x,\,z-x)\,\mathrm{d}x$$
等价地:$f_Z(z) = \int_{-\infty}^{+\infty} f(z-y,\,y)\,\mathrm{d}y$。
关键步骤
- 写出 $f(x,z-x)$ 的表达式;
- 确定使被积函数非零的 $x$ 范围(由原来的定义域 + $z-x$ 的条件联合决定);
- 对 $z$ 分段讨论——这是最容易丢分的环节。
分段技巧
设原定义域为 $0\le x\le 1,\; 0\le y\le 1$,则
- $f(x,z-x)\neq 0 \iff 0\le x\le 1$ 且 $0\le z-x\le 1$;
- 解得 $x\in[\max(0,z-1),\; \min(1,z)]$;
- 当 $z\le 0$ 或 $z\ge 2$:$f_Z(z)=0$;
- 当 $0\lt z\le 1$:积分限 $[0,z]$;
- 当 $1\lt z\lt 2$:积分限 $[z-1,1]$。
6. 最大值/最小值分布(独立时)
最大值 $M=\max(X,Y)$
$$F_M(z) = P(M\le z) = P(X\le z,\;Y\le z) = F_X(z)\,F_Y(z)$$
$$f_M(z) = F_M'(z) = f_X(z)F_Y(z) + F_X(z)f_Y(z)$$
最小值 $N=\min(X,Y)$
$$F_N(z) = 1 - P(N\gt z) = 1 - P(X\gt z,\; Y\gt z) = 1 - [1-F_X(z)][1-F_Y(z)]$$
$$f_N(z) = f_X(z)[1-F_Y(z)] + [1-F_X(z)]f_Y(z)$$
以上公式以 $X,Y$ 独立为前提。
7. 真题精讲
题A:$f(x,y)=x+ay$ 型 2022-2023 第六题 · 15分
题目:设 $(X,Y)$ 的联合密度为
$$f(x,y)=\begin{cases} x+ay, & 0\le x\le 1,\; 0\le y\le 1 \\[2pt] 0, & \text{其他} \end{cases}$$
(1) 求 $a$;(2) 求 $\operatorname{Cov}(X,Y)$;(3) 判断独立性;(4) 求 $Z=X+Y$ 的密度。
(1) 求 $a$
由归一化条件:
$$\iint f = \int_0^1\!\int_0^1 (x+ay)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y
= \int_0^1 \left[\frac{x^2}{2}+ayx\right]_{x=0}^{1}\mathrm{d}y
= \int_0^1 \left(\frac12 + ay\right)\mathrm{d}y
= \frac12 + \frac{a}{2} = \frac{1+a}{2} = 1$$
$$\therefore\;\; a = 1,\qquad f(x,y)=x+y\;(0\le x,y\le 1)$$
(2) 求 $\operatorname{Cov}(X,Y)$
$$\begin{aligned}
E(X) &= \int_0^1\!\int_0^1 x(x+y)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y
= \int_0^1\!\int_0^1 (x^2+xy)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y \\
&= \int_0^1\left[\frac{x^3}{3}+\frac{x^2 y}{2}\right]_{0}^{1}\mathrm{d}y
= \int_0^1\left(\frac13+\frac{y}{2}\right)\mathrm{d}y
= \frac13+\frac14 = \frac{7}{12}
\end{aligned}$$
由对称性 $E(Y)=E(X)=\dfrac{7}{12}$。
$$\begin{aligned}
E(XY) &= \int_0^1\!\int_0^1 xy(x+y)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y
= \int_0^1\!\int_0^1 (x^2y+xy^2)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y \\
&= \int_0^1\left[\frac{x^3 y}{3}+\frac{x^2 y^2}{2}\right]_{0}^{1}\mathrm{d}y
= \int_0^1\left(\frac{y}{3}+\frac{y^2}{2}\right)\mathrm{d}y
= \frac16+\frac16 = \frac13
\end{aligned}$$
$$\operatorname{Cov}(X,Y) = E(XY)-E(X)E(Y) = \frac13 - \frac{49}{144} = \frac{48-49}{144} = -\frac{1}{144}$$
(3) 独立性
$$\begin{aligned}
f_X(x) &= \int_0^1 (x+y)\,\mathrm{d}y = x+\frac12 \quad (0\le x\le 1) \\
f_Y(y) &= \int_0^1 (x+y)\,\mathrm{d}x = y+\frac12 \quad (0\le y\le 1)
\end{aligned}$$
$$f_X(x)\cdot f_Y(y) = \left(x+\frac12\right)\!\left(y+\frac12\right) = xy + \frac{x}{2} + \frac{y}{2} + \frac14 \neq x+y = f(x,y)$$
$\therefore\;$ $X$ 与 $Y$ 不独立。
(4) $Z=X+Y$ 的密度
$$f_Z(z) = \int_{-\infty}^{+\infty} f(x,\,z-x)\,\mathrm{d}x$$
$f(x,z-x)\neq0 \iff 0\le x\le 1$ 且 $0\le z-x\le 1 \iff x\in[\max(0,z-1),\min(1,z)]$。
| $z$ 的范围 | 积分限 | $f_Z(z)$ |
| $z\le 0$ 或 $z\ge 2$ |
— |
$0$ |
| $0\lt z\le 1$ |
$[0,z]$ |
$\displaystyle\int_0^z (x+(z-x))\,\mathrm{d}x = \int_0^z z\,\mathrm{d}x = z^2$ |
| $1\lt z\lt 2$ |
$[z-1,1]$ |
$\displaystyle\int_{z-1}^1 z\,\mathrm{d}x = z(2-z)$ |
$$f_Z(z)=\begin{cases} z^2, & 0\lt z\le 1 \\ z(2-z), & 1\lt z\lt 2 \\ 0, & \text{其他} \end{cases}$$
题B:$f(x,y)=2-x-y$ 型 2025-2026第一学期 第六题 · 12分
题目:设 $(X,Y)$ 的联合密度为
$$f(x,y)=\begin{cases} 2-x-y, & 0\le x\le 1,\; 0\le y\le 1 \\[2pt] 0, & \text{其他} \end{cases}$$
(1) 判断 $X,Y$ 是否独立;(2) 判断 $X,Y$ 是否相关。
(1) 独立性
$$\begin{aligned}
f_X(x) &= \int_0^1 (2-x-y)\,\mathrm{d}y = \left[2y - xy - \frac{y^2}{2}\right]_0^1 = \frac32 - x \quad (0\le x\le 1) \\[6pt]
f_Y(y) &= \int_0^1 (2-x-y)\,\mathrm{d}x = \frac32 - y \quad (0\le y\le 1)
\end{aligned}$$
$$f_X(x)\cdot f_Y(y)=\left(\frac32-x\right)\!\left(\frac32-y\right)=\frac94-\frac32x-\frac32y+xy \neq 2-x-y = f(x,y)$$
$\therefore\;$ 不独立。
(2) 相关性
$$\begin{aligned}
E(X) &= \int_0^1 x\!\left(\frac32-x\right)\mathrm{d}x
= \left[\frac{3}{4}x^2 - \frac{x^3}{3}\right]_0^1
= \frac34 - \frac13 = \frac{5}{12} \\[6pt]
E(Y) &= \frac{5}{12} \quad \text{(对称)}
\end{aligned}$$
$$\begin{aligned}
E(XY) &= \int_0^1\!\int_0^1 xy(2-x-y)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y
= \int_0^1\!\int_0^1 (2xy - x^2y - xy^2)\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y \\[4pt]
&= \int_0^1 \left[ x^2y - \frac{x^3y}{3} - \frac{x^2y^2}{2} \right]_{0}^{1}\mathrm{d}y
= \int_0^1 \left(y - \frac{y}{3} - \frac{y^2}{2}\right)\mathrm{d}y \\[4pt]
&= \int_0^1 \left(\frac{2y}{3} - \frac{y^2}{2}\right)\mathrm{d}y
= \left[\frac{y^2}{3} - \frac{y^3}{6}\right]_0^1
= \frac13 - \frac16 = \frac16
\end{aligned}$$
$$\operatorname{Cov}(X,Y) = \frac16 - \frac{25}{144} = \frac{24-25}{144} = -\frac{1}{144}$$
$\operatorname{Cov}\neq 0$,$\therefore\;$ $X,Y$ 相关($\rho_{XY}\neq 0$)。
注意:相关 $\implies$ 不独立,与题A的结论一致——$f(x,y)=x+y$ 和 $f(x,y)=2-x-y$ 均不独立且均相关。
题C:三角区域均匀分布 2024-2025 第八题 · 12分
题目:设 $(X,Y)$ 在区域 $D=\{(x,y)\mid 0\le y\le x\le 1\}$ 上服从均匀分布。求 $E(X),E(Y),D(X),D(Y),\operatorname{Cov}(X,Y),\rho_{XY}$。
$D$ 是腰长为 $1$ 的等腰直角三角形,面积 $|D|=\dfrac12$,故
$$f(x,y)=\begin{cases} 2, & 0\le y\le x\le 1 \\ 0, & \text{其他} \end{cases}$$
期望
$$\begin{aligned}
E(X) &= \iint_D 2x\,\mathrm{d}x\mathrm{d}y
= \int_0^1\!\int_0^x 2x\,\mathrm{d}y\mathrm{d}x
= \int_0^1 2x\cdot x\,\mathrm{d}x
= \int_0^1 2x^2\,\mathrm{d}x = \frac23 \\[6pt]
E(Y) &= \int_0^1\!\int_0^x 2y\,\mathrm{d}y\mathrm{d}x
= \int_0^1 x^2\,\mathrm{d}x = \frac13
\end{aligned}$$
方差
$$\begin{aligned}
E(X^2) &= \int_0^1\!\int_0^x 2x^2\,\mathrm{d}y\mathrm{d}x = \int_0^1 2x^3\,\mathrm{d}x = \frac12 \\[6pt]
E(Y^2) &= \int_0^1\!\int_0^x 2y^2\,\mathrm{d}y\mathrm{d}x
= \int_0^1 \frac{2x^3}{3}\,\mathrm{d}x = \frac16 \\[6pt]
D(X) &= \frac12 - \left(\frac23\right)^2 = \frac12 - \frac49 = \frac{1}{18} \\[6pt]
D(Y) &= \frac16 - \left(\frac13\right)^2 = \frac16 - \frac19 = \frac{1}{18}
\end{aligned}$$
协方差与相关系数
$$\begin{aligned}
E(XY) &= \int_0^1\!\int_0^x 2xy\,\mathrm{d}y\mathrm{d}x
= \int_0^1 x\cdot x^2\,\mathrm{d}x
= \int_0^1 x^3\,\mathrm{d}x = \frac14 \\[6pt]
\operatorname{Cov}(X,Y) &= \frac14 - \frac23\cdot\frac13 = \frac14 - \frac29 = \frac{1}{36} \\[6pt]
\rho_{XY} &= \frac{1/36}{\sqrt{1/18}\cdot\sqrt{1/18}} = \frac{1/36}{1/18} = \frac12
\end{aligned}$$
$\rho_{XY}=\dfrac12$ 表明正相关——$X$ 大时 $Y$ 倾向于大(由三角区域 $y\le x$ 决定)。
题D:$f(x,y)=8xy$ 三角区域 2025-2026阶段考 第六题 · 15分
题目:设 $(X,Y)$ 的联合密度为
$$f(x,y)=\begin{cases} 8xy, & 0\le y\le x\le 1 \\[2pt] 0, & \text{其他} \end{cases}$$
(1) 求 $\rho_{XY}$; (2) 判断 $X,Y$ 是否独立。
(1) 求 $\rho_{XY}$
边缘密度:
$$\begin{aligned}
f_X(x) &= \int_0^x 8xy\,\mathrm{d}y = 4x\cdot x^2 = 4x^3 \quad (0\le x\le 1) \\[6pt]
f_Y(y) &= \int_y^1 8xy\,\mathrm{d}x = 4y(1-y^2) \quad (0\le y\le 1)
\end{aligned}$$
期望:
$$\begin{aligned}
E(X) &= \int_0^1 x\cdot 4x^3\,\mathrm{d}x = \int_0^1 4x^4\,\mathrm{d}x = \frac45 \\[6pt]
E(Y) &= \int_0^1 y\cdot 4y(1-y^2)\,\mathrm{d}y = \int_0^1 (4y^2-4y^4)\,\mathrm{d}y = \frac43 - \frac45 = \frac{8}{15} \\[6pt]
E(XY) &= \int_0^1\!\int_0^x xy\cdot 8xy\,\mathrm{d}y\mathrm{d}x
= \int_0^1\!\int_0^x 8x^2y^2\,\mathrm{d}y\mathrm{d}x \\
&= \int_0^1 8x^2\cdot\frac{x^3}{3}\,\mathrm{d}x
= \frac83\int_0^1 x^5\,\mathrm{d}x = \frac{8}{18} = \frac49
\end{aligned}$$
方差:
$$\begin{aligned}
E(X^2) &= \int_0^1 x^2\cdot 4x^3\,\mathrm{d}x = \int_0^1 4x^5\,\mathrm{d}x = \frac46 = \frac23 \\[6pt]
E(Y^2) &= \int_0^1 y^2\cdot 4y(1-y^2)\,\mathrm{d}y = \int_0^1 (4y^3-4y^5)\,\mathrm{d}y = 1 - \frac46 = \frac13 \\[6pt]
D(X) &= \frac23 - \frac{16}{25} = \frac{50-48}{75} = \frac{2}{75} \\[6pt]
D(Y) &= \frac13 - \frac{64}{225} = \frac{75-64}{225} = \frac{11}{225}
\end{aligned}$$
相关系数:
$$\begin{aligned}
\operatorname{Cov}(X,Y) &= \frac49 - \frac45\cdot\frac{8}{15} = \frac49 - \frac{32}{75} = \frac{100-96}{225} = \frac{4}{225} \\[6pt]
\rho_{XY} &= \frac{4/225}{\sqrt{2/75}\cdot\sqrt{11/225}}
= \frac{4/225}{\sqrt{22/(75\cdot 225)}}
= \frac{4}{\sqrt{22\cdot 75}}
\approx 0.098
\end{aligned}$$
$\rho_{XY}$ 很小,但非零——存在弱的正线性相关。
(2) 独立性
$$f_X(x)\cdot f_Y(y) = 4x^3 \cdot 4y(1-y^2) = 16x^3y(1-y^2) \neq 8xy = f(x,y)$$
且定义域为三角区域($0\le y\le x\le 1$),非矩形,直接判定不独立。
8. 解题模板 & 常见坑
模板:二维连续型随机变量完整求解流程
- 归一化求参数:$\iint f = 1$ → 解得待定常数。
- 求边缘密度:对 $y$ 积分得 $f_X$,对 $x$ 积分得 $f_Y$。
注意积分限由定义域决定,不是 $(-\infty,+\infty)$。
- 求期望:$E(X)=\iint xf$,$E(Y)=\iint yf$,$E(XY)=\iint xyf$。
- 求方差:$D(X)=E(X^2)-[E(X)]^2$。
- 求协方差与相关系数:$\operatorname{Cov}=E(XY)-EX\cdot EY$,$\rho=\operatorname{Cov}/\sqrt{DX\cdot DY}$。
- 判断独立性:检查 $f=f_X\cdot f_Y$。定义域非矩形直接判定不独立。
- 求 $Z=X+Y$ 的分布(若要求):卷积公式 + 分段讨论。
常见坑
| 坑 | 正确做法 |
| 积分限写成 $(-\infty,+\infty)$ |
根据 $f(x,y)>0$ 的定义域确定实际积分限 |
| $Z=X+Y$ 卷积不分段 |
画出 $x$ 和 $z-x$ 的限制区域,对 $z$ 分类讨论 |
| 认为不相关就是独立 |
独立 $\implies$ 不相关,但 $\rho=0$ 不能推出独立 |
| 定义域是矩形就认为独立 |
矩形定义域是独立的必要不充分条件,还需验证 $f=f_X\cdot f_Y$ |
| 忘记边缘密度的定义域 |
$f_X(x)$ 只在 $x$ 使 $f(x,y)>0$ 有 $y$ 可取时非零,写清楚 $x$ 范围 |
| $\operatorname{Cov}$ 与 $\rho$ 符号混乱 |
$\rho$ 与 $\operatorname{Cov}$ 同号;$|\rho|\le 1$ 可作为验算 |
核心关系图
$$f(x,y)=f_X(x)f_Y(y)\;\text{(独立)} \;\Longrightarrow\; \rho_{XY}=0\;\text{(不相关)}$$
⇐ 不成立(反例:$Y=X^2$,$X\sim N(0,1)$,不独立但 $\rho=0$)
— End —